Sridhar Subbanna: Adding content with reference

2022-09-13T09:02:11Z

Adding content with reference

Show changes

Ckanak93: Added Category

2022-09-09T11:40:26Z

Added Category

Sridhar Subbanna: Creating a new page

2022-09-09T09:19:30Z

Creating a new page

New page

तत्पुरुषः

== द्वितीया-तत्पुरुषः ==
० द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः (२-१-२४)

श्रित-अतीत-पतित-गत-अत्यस्त-प्राप्त-आपन्न these सुबन्तऽ can have समास with any समर्थ-सुबन्त in द्वितीया-विभक्ति.

Eg: कृष्णं श्रितः =>कृष्णश्रितः,

आपदं आपन्नः => आपदापन्नः

० अत्यन्तसंयोगे च (२-१-२९)

काल-वाचक-द्वितीया-विभक्त्यन्त-सुबन्तऽ can have समास with any समर्थ-सुबन्त if अत्यन्तसंयोग is to be indicated.

Eg: मुहूर्तं सुखं => मुहूर्तसुखम्

सर्वरात्रं कल्याणी, सर्वरात्रं शोभना

== तृतीया-तत्पुरुषः ==
० पूर्व-सदृश-सम-ऊनार्थ-कलह्-निपुण-मिश्र-श्लक्ष्णैः (तृतीया) (२-१-३१)

पूर्व-सदृश-सम-ऊनार्थ-कलह-निपुण-मिश्र-श्लक्ष्ण these सुबन्तऽ can have समास with any समर्थ-सुबन्त in तृतीया-विभक्ति.

Eg: मासेन पूर्वः =>मासपूर्वः

० कर्तृकरणे कृता बहुलम् (तृतीया) (२-१-३२)

The तृतीया-विभक्ति-सुबन्त in the meaning of कर्तृ and करण can have समास with any समर्थ-सुबन्त which is a कृदन्त.

Eg: अहिना हतः => अहिहतः

=== अभ्यास I ===
1. संवत्सरेण पूर्वः 1. मात्रा सदृशः

2. 2.

3. 3.

4. संवत्सरपूर्वः 4. मातृसदृशः

1. माषेण ऊनम्    1. गुडेन मिश्रः

2. 2.

3. 3.

4. माषोनम् 4. गुडमिश्रः

=== अभ्यास II ===
1. वाचा कलहः    1. आचारेण श्लक्ष्णः

2. 2.

3. 3.

4. वाक्कलहः 4. आचारश्लक्ष्णः

1. पितृसदृश :    1. कार्षापणोनम्

2. 2.

3. 3.

4. पित्रा सदृशः 4. कार्षापणेन ऊनम्

=== अभ्यास III ===
1. माषविकलम्    1. आचारनिपुणः

2. 2.

3. 3.

4. माषेण विकलम् 4. आचारेण निपुणः

1. वाङ्निपुणः    1. तिलमिश्रः

2. 2.

3. 3.

4. वाचा निपुणः 4.तिलेन मिश्र:

=== अभ्यास I ===
1. नखैः निर्भिन्नः 1. हरिणा त्रातः

2. 2.

3. 3.

4. नखनिर्भिन्न 4. हरित्रातः

1. परशुना छिन्नः    1. भगवता कृतम्

2. 2.

3. 3.

4. परशुछिन्नः (परशुच्छिन्नः) 4. भगवत्कृतम्

=== अभ्यास II ===
1. कालिदासेन रचितम् 1. तेन कृतम्

2. 2.

3. 3.

4. कालिदासरचितम् 4. तत्कृतम्

1. खड्गच्छिन्नः 1. रामकृतम्

2. 2.

3. 3.

4. खड्गेन छिन्नः 4. रामेण कृतम्

=== अभ्यास III ===
1.तन्निरूपितम् 1. चोरहृतम्

2. 2.

3. 3.

4. तेन निरूपितम् 4. चोरेण हृतम्

1.व्यासरचितम्    1. पितृत्रातम्

2. 2.

3. 3.

4. व्यासेन रचितम् 4. पित्रा त्रातम्

== चतुर्थी-तत्पुरुषः ==
० चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः(२-१-३६)

तदर्थ-अर्थ-बलि-हित-सुख-रक्षित these सुबन्तऽ can have समास with any समर्थ-सुबन्त in चतुर्थी-विभक्ति.

Eg: कुण्डलाय हिरण्यम् => कुण्डलहिरण्यम्

बालकाय पयः => बालकार्थं पयः

=== अभ्यास I ===
1. बालकाय यवागूः    1. वृद्धाय मागः

2. 2.

3. 3.

4. बालकार्था यवागू: 4. वृद्धार्थः मार्गः

1. यूपाय दारु    1. गवे हितम्

2. 2.

3. 3.

4. यूपदारु 4. गोहितम्

=== अभ्यास II ===
1. भूतेभ्यो बलिः 1. शिशवे इदम्

2. 2.

3. 3.

4. भूतबलिः 4. शिश्वर्थम् ओदनम्

1. कुबेरबलिः 1. द्विजार्थः सूप

2. 2.

3. 3.

4. कुबेराय बलिः 4. द्विजाय सूपः

=== अभ्यास III ===
1.गोसुखम् 1. अश्वरक्षितम्

2. 2.

3. 3.

4. गवे सुखम् 4. अश्वाय रक्षितम्

1.छात्रार्थं पयः    1. अश्वसुखम्

2. 2.

3. 3.

4. छात्राय पयः 4. अश्वाय सुखम्

== पञ्चमी-तत्पुरुषः ==
० पञ्चमी भयेन (२-१-३७) , अपेतापोढमुक्तपतितापत्रस्तैरल्पशः (२-१-३८)

भय, भीत, भीति, भी and अपेत-अपोढ-मुक्त-पतित-अपत्रस्त these सुबन्तऽ can have समास with any समर्थ-सुबन्त in पञ्चमी-विभक्ति.

Eg: चोरात् भयम् => चोरभयम्

सुखात् अपेतः => सुखापेतः

=== अभ्यास I ===
1.वृकात् भीतः 1. वृश्चिकात् भीः

2. 2.

3. 3.

4. वृकभीतः 4. वृश्चिकभीः

1.स्वर्गात् पतितः    1. चक्रात् मुक्तः

2. 2.

3. 3.

4. स्वर्गपतितः 4. चक्रमुक्तः

=== अभ्यास II ===
1.व्याघ्रभीतिः 1. वृकभयम्

2. 2.

3. 3.

4. व्याघ्रत् भीतिः 4. वृकात् भयम्

1.तरङ्गापत्रस्तः 1. संसारमुक्तः

2. 2.

3. 3.

4. तरङ्गात् पत्रस्तः 4. संसारात् मुक्तः

== षष्ठी-तत्पुरुषः ==
० षष्ठी (२-२-८)

The सुबन्तऽ in षष्ठी-विभक्ति can have समास with any समर्थ-सुबन्त.

Eg: राज्ञः पुरुषः => राजपुरुषः

छात्रस्य पुस्तकम् => छात्रपुस्तकम्

=== अभ्यास I ===
1. बालकस्य लेखनी 1. अर्थस्य गौरवम्

2. 2.

3. 3.

4. बालकलेखनी 4. अर्थगौरवम्

1. तस्य उपरि    1. पलाशशातन:

2. 2.

3. 3.

4. तदुपरि 4. पलाशस्य शातनः

=== अभ्यास II ===
1. इक्षुच्छाया    1. मदध्ययनम्

2. 2.

3. 3.

4. इक्षूणां छाया 4. मम अध्ययनम्

० नित्यं क्रीडाजीविकयोः (२-२-१७)

The षष्ठी-विभक्ति-सुबन्त will get into समास mandatorily (नित्यं) with तृच्/अक प्रत्ययान्त-सुबन्त if the resultant is the name of a Game(क्रीडा) or Livelihood (जीविका).

Eg :

उद्दालकपुष्पभञ्जिका - उद्धालकपुष्पाणां भञ्जनं ,

वारणपुष्पप्रचारिका - वारणपुष्पाणां प्रचयनं,

दन्तलेखकः - दन्तानां लेखनेन जीवति,

नखलेखकः - नखानां लेखनेन जीवति ।

० याजकादिभ्यश्च (२-२-९)

The षष्ठी-विभक्ति-सुबन्त will get into समास with सुबन्तऽ in the याजकादि-गण.

The list is - याजक, पूजक, परिचारक, परिषेचक, स्नातक, अध्यापक, उत्सादक, उद्वर्तक, होतृ, पोतृ, भर्तृ, रथगणक, पत्तिगणक .

Eg :

देवस्य पूजकः देवपूजकः

राज्ञः परिचारकः राजपरिचारकः

मम अध्यापकः - ?

( अन्येन निवर्तितस्य पुनः प्रवृत्त्यभ्यनुज्ञानम् = प्रतिप्रसवः)

=== षष्ठी-समास-निषेधः ===
० न निर्धारणे (२-२-१०)

In case where षष्ठी-विभक्ति is used in the meaning निर्धारण, then समास is prohibited.

निर्धारणं - (जाति-गुण-क्रिया)

Eg :

मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः ।

गवां कृष्णा सम्पन्नक्षीरतमा ।

अध्वगानां धावन्तः शीघ्रतमाः ।

० पूरण-गुण-सुहितार्थ-सद्-अव्यय-तव्य-समानाधिकरणेन (२-२-११)

षष्ठी-सामास is prohibited with the सुबन्त, having the meanings of पूरण (Ordinal numbers), गुण (quality) , सुहित (content) and सद् (शतृ/शानच्), अव्यय, समानाधिकरण ।

Eg :

पूरण - छात्राणां पञ्चमः, विद्यार्थिनां दशमः

गुण - काकस्य कार्ष्ण्यम् , बलाकायाः शौक्ल्यम्

सुहित - फलानां सुहितः , फलानां तृप्तः

सत् - अध्यापकस्य कुर्वन् /कुर्वाणः

अव्यय - पितुः कृत्वा, वैद्यस्य हृत्वा

तव्य - गृहस्थस्य कर्तव्यम्, बालाकस्य कर्तव्यम्

समानाधिकरण - पाणिनेः सूत्रकारस्य, राज्ञः भारतस्य

० क्तेन च पूजायां (२-२-१२)

षष्ठी-सामास is prohibited with the सुबन्त which is a क्त-प्रत्ययान्त having the meaning of पूजा (पूजा is to be taken as उपलक्षण)

Eg :

राज्ञां पूजितः , राज्ञां मतः, राज्ञां बुद्धः ।

The क्त-प्रत्यय from the sutra मतिबुद्धिपूजाऽर्थेभ्यश्च (३-२-१८८) has to be taken. The क्त-प्रत्यय prescribed here is to indicate action in वत्तमान-काल. क्तस्य च वर्तमाने (२-३-६७) prescribes षष्ठी-विभक्ति for these cases. That is being prohibited here for the समास.

० कर्मणि च (२-२-१४)

The षष्ठी-विभक्ति-सुबन्त which is in the meaning of कर्मकारक, cannot get into समास

Eg : आश्चर्यः गवां दोहः अगोपालकेन । रोचते ओदनस्य भोजनं देवदत्तेन ।

० तृजकाभ्यां कर्तरि (२-२-१५) and कर्तरि च । (२-२-१६)

The षष्ठी-विभक्ति-सुबन्त which is in the meaning of कर्तृकारक, cannot get into समास with अक ending कृदन्त

Eg: भवतः शायिका, भवतः आसिका ।

Or any षष्ठी-विभक्ति-सुबन्त cannot get into समास, with the तृच/अक which is in the meaning of कर्तृकारक.

Eg: ओदनस्य पाचकः, पुरां भेत्ता, वज्रस्य भर्ता , सक्तूनां पायकः, ओदनस्य

== सप्तमी-तत्पुरुषः ==
० सप्तमी शौण्डै: (२-१-४०), सिद्धशुष्कपक्वबन्धैश्च (२-१-४१)

The सुबन्तऽ in the list starting from शौण्ड can have समास with any समर्थ-सुबन्त in सप्तमी-विभक्ति. (List - शौण्ड। धूर्त। कितव। व्याड। प्रवीण। संवीत। अन्तर् । अन्तःशब्दस्त्वराधिकरनप्रधान एव पठ्यते। अधि। पटु। पण्डित। चपल। निपुण।) सिद्ध, शुष्क, पक्व, बन्ध)

Eg :

अक्षेषु शौण्डः => अक्षशौण्डः

शास्त्रेषु निपुणः => शास्त्रनिपुणः

=== अभ्यास I ===
1. ईश्वरे अधीनः 1. कार्ये चपलः

2. 2.

3. 3.

4. ईश्वराधीनः 4. कार्यचपलः

1. काश्यां सिद्धः    1. अक्षेषु कितवः

2. 2.

3. 3.

4. काशीसिद्धः 4. अक्षकितवः

=== अभ्यास II ===
1.आतपशुष्कः 1. स्थालीपक्वः

2. 2.

3. 3.

4. आतपे शुष्कः 4. स्थाल्यां पक्वः

1.चक्रबन्धः    1. वेदपण्डितः

2. 2.

3. 3.

4. चक्रे बन्धः 4. वेदे पण्डितः

← Older revision		Revision as of 11:40, 9 September 2022
Line 406:		Line 406:

	4. चक्रे बन्धः 4. वेदे पण्डितः		4. चक्रे बन्धः 4. वेदे पण्डितः
		+	[[Category:Vyakarana]]

Tatpurusha Samasa (तत्पुरुषसमासः) - Revision history

Sridhar Subbanna: Adding content with reference

Ckanak93: Added Category

Sridhar Subbanna: Creating a new page